Narutowicz 1922 I 2025. W 103 rocznicę śmierci Gabriela Narutowicza

 Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki i Instytut Narutowicza zapraszają na wydarzenie upamiętniające prezydenta Gabriela Narutowicza, a także poświęcone refleksji nad kondycją debaty publicznej w Polsce.

Debata o przemocy politycznej, premierowy film śladami wydarzeń grudnia 1922 roku, działania performerskie i koncert zespołu Hańba!
Wspólna refleksja o tym, jak język nienawiści wpływa na życie publiczne — wtedy i dziś.

Demokracja nie jest dana raz na zawsze. Słabnie, gdy oswajamy się z językiem nienawiści, agresja przestaje nas poruszać, a milczenie przejmuje obowiązki odpowiedzialności. Dlatego dziś – w miejscu naznaczonym historią — mówimy o tym głośno.

Sto trzy lata temu, w budynku Zachęty, zginął prezydent Gabriel Narutowicz. To miejsce pamięta moment, w którym słowa przerodziły się w przemoc. Dziś wracamy do ówczesnych wydarzeń, by upominać się o kulturę rozmowy i o wspólnotę, których demokracja potrzebuje, by trwać.

 Program:

17:00 – Debata: Przemoc polityczna w Polsce : Kacper Rękawek, Cezary Łazarewicz, Przemysław Witkowski; prowadzenie: Katarzyna Kasia
Rozmowa o źródłach agresji w życiu publicznym, o mocy języka i o tym, jak budować bezpieczeństwo oraz odpowiedzialność w przestrzeni politycznej.

18:00 – Spotkanie z Łukaszem Surowcem + premiera filmu
Dziewiątego grudnia 1922 roku Gabriel Narutowicz zostaje wybrany na prezydenta. Dwa dni później przyjmuje zaprzysiężenie — w atmosferze napięcia, lęku i narastającej przemocy. Ulice Warszawy stają się miejscem ataków na osoby uznawane za „niepolskie”, głównie Żydów. Nacjonalistyczne bojówki próbują uniemożliwić prezydentowi i posłom dotarcie do Sejmu.

Jedenastego grudnia na placu Trzech Krzyży ginie Jan Kałuszewski — działacz robotniczy, związkowiec, członek Polskiej Partii Socjalistycznej, trafiony kulami endeckich bojówek podczas ulicznych rozruchów. Jego postać powraca w filmie i w portrecie przygotowanym przez artystę na podstawie jedynego zachowanego zdjęcia.
Zapraszamy na spacer śladami wydarzeń grudnia 1922 roku. Wspólnie przywołamy pamięć o ofiarach tamtych dni i zadamy pytania o obecność przemocy w kształtowaniu naszej współczesnej tożsamości.

19:00 – Działanie performatywne Marty Romankiv + rozmowa
Marta Romankiv zaprasza do wspólnotowego performansu, który stawia fundamentalne pytania: komu dajemy przestrzeń do formułowania politycznych wizji przyszłości i czy tworzymy ją sami dla siebie? Tego dnia w Zachęcie, w centralnym, reprezentacyjnym miejscu, stanie prezydencka mównica. Każda osoba — niezależnie od płci, pochodzenia, tożsamości, normatywności czy nienormatywności, sprawności czy niesprawności — może wygłosić własne „prezydenckie” przemówienie. To moment, w którym utopie spotykają się z rzeczywistością, a głos jednostki staje się częścią wspólnej narracji. Wszystkie przemówienia zostaną nagrane i odtworzone następnie w przestrzeni galerii, składając się na zbiorową pamięć i refleksję nad tym, co oznacza władza, odpowiedzialność i przestrzeń dla głosu każdego z nas.

 20:00 – Koncert zespołu Hańba!

Zespół powstał jako fikcyjna orkiestra uliczna. Bohaterowie tej opowieści, wspierani przez słowa poetów – od Juliana Tuwima i Władysława Broniewskiego, po mniej znanych, jak Edward Szymański, Lucjan Szenwald, Zuzanna Ginczanka czy Józef Wittlin – a także przy użyciu podwórkowego instrumentarium, piętnowali zło i nienawiść świata lat 30. i 40. XX wieku.

Dziś, w drugiej dekadzie działalności zespołu, granice między fikcją, poezją a historycznym kontekstem zacierają się. Opowieść Hańby! staje się równocześnie komentarzem o smutnym obrazie współczesności, w którym historia spotyka się z teraźniejszością.

W 2018 roku członkowie zespołu zostali uhonorowani Paszportem „Polityki” „za muzyczno-literacko-polityczną rekonstrukcję, która zaskakuje: twórczo odświeża formułę folku i punka, a przy tym celnie opisuje dzisiejsze polskie konflikty i zagrożenia”.

Zespół w składzie:
 Andrzej Zamenhof – bandżo, basbandżo, śpiew
 Tadeusz Król – akordeon, klarnet, saksofon tenorowy
 Antoni Skwarło – bęben, akordeon
 Ignacy Woland – tuba, sakshorn, śpiew

Na wydarzenia wstęp wolny, na koncert obowiązują zapisy przez formularz dostępny pod linkiem:
https://zacheta.art.pl/…/w-103-rocznice-smierci…

Wydarzenie jest współfinansowane przez Dzielnicę Śródmieście.